Dark patterns

Dark patterns zijn ontwerpkeuzes die mensen misleiden of onder druk zetten om iets te doen wat ze niet van plan waren, zoals meer kopen, meer gegevens delen of een abonnement aanhouden. Tegenwoordig heten ze vaak deceptive patterns (misleidende patronen).

UX-ontwerper Harry Brignull introduceerde de term in 2010 en verzamelt sindsdien voorbeelden, op wat nu deceptive.design heet. Hij beschrijft ze als functies die je tegenhouden in wat je wilt, of je sturen naar schadelijke beslissingen die je bewust niet zou nemen.

Veelvoorkomende voorbeelden

• Nepurgentie: afteltimers die opnieuw beginnen, of "nog maar 2 op voorraad" terwijl dat niet klopt
• Confirmshaming: een weigerknop met de tekst "Nee bedankt, ik hou niet van besparen"
• Moeilijk opzeggen: aanmelden kost één klik, opzeggen een telefoontje
• Stiekem toevoegen: extra producten of verzekeringen die standaard in het winkelmandje staan
• Ongelijke keuzes: een grote knop "Alles accepteren" en een verstopte manier om te weigeren, bijvoorbeeld in een cookiebanner

De regels in de EU

Er gelden meerdere wetten. De Digital Services Act verbiedt online platforms hun interfaces zo te ontwerpen dat ze de afnemers van hun dienst misleiden of manipuleren (artikel 25 DSA). Voor andere websites dekken het consumentenrecht tegen oneerlijke handelspraktijken en de privacywetgeving, bijvoorbeeld over toestemming voor cookies, veel van dezelfde trucs.

Waarom ze de eerste indruk schaden

Dark patterns kunnen op korte termijn een cijfer omhoog duwen, maar bezoekers die ze herkennen verliezen vertrouwen, en vertrouwen is moeilijk terug te winnen. Een pop-up die het scherm blokkeert of een neptimer is vaak het eerste wat een nieuwe bezoeker ziet. Op StayOrBounce zie je dat terug in de scores op Vertrouw ik het? en Zou ik blijven?.